شرکت های بسیار زیادی وجود دارند که در حوزه صادرات محصولات کشاورزی فعال هستند، اما جنگ اقتصادی، تحریم دریایی، محدودیت بانک ها و حتی بسته شدن مرزهای زمینی باعث شده است که صادرات محصولات کشاورزی به کمتر از 50 درصد در سال جاری برسد. با این حال، دستیابی به این هدف بزرگ فقط برای محصولاتی ممکن است که به صورت کاملاً استاندارد، یکنواخت و قابل ردیابی تولید شوند. تحلیلی که در وبسایت بازرگان ایرانی و بسترهای تخصصی تامین نهاده نظیر سامانه آنلاین سپاهان رویش، پلتفرم پالیز کشت و سامانه خرید بذر و نهاده ایران مطرح میشود، نشان میدهد که دورهی صادرات سنتی و پیوند نخورده با مزرعه به پایان رسیده است.
تجربه برخی از فعالین قدیمی این حوزه مانند کرانه نیلگون افق اثبات کرده است که اگر صادرات را از «انتهای زنجیره» شروع کنیم (یعنی تازه بعد از برداشت به دنبال مشتری خارجی بگردیم)، با شکست مواجه خواهیم شد. صادرات موفق باید از همان مرحله طراحی الگوی کشت و انتخاب بذر در مزرعه آغاز شود. در این مقاله فرصتهای کلیدی و موانع این مسیر را بررسی میکنیم.
چرا موفقیت در صادرات کشاورزی ۱۴۰۵ از داخل مزرعه آغاز میشود؟
در سالهای گذشته، بخش عمدهای از صادرات کشاورزی ایران به شکل موردی و از میان مازاد مصرف داخلی انجام میشد. این رویکرد باعث میشد محصول صادراتی از نظر اندازه، کیفیت، میزان باقیمانده سموم و نوع بستهبندی، ثبات لازم را برای رقابت در بازارهای بینالمللی نداشته باشد. دو دلیل اصلی برای تغییر این نگاه عبارتند از:
- سختگیرانهتر شدن استانداردهای بهداشتی بازارهای هدف: کشورهای خریدار خواستار شناسنامه شفاف فنی، آزمون باقیمانده سموم و گواهی اصالت بذر هستند.
- زیان ناشی از صادرات اتفاقی: وقتی تولید بر اساس سفارش و استاندارد خریدار طراحی نشده باشد، برگشت خوردن محموله در مرزها خسارت مالی سنگینی ایجاد میکند.
چالش صادرات سنتی و علت شکست در انتصاب انتهای زنجیره
وقتی صادرکننده پس از جمعآوری بار از مزارع مختلف به فکر بستهبندی و ارسال میافتد، با محصولی ناهمگن روبرو میشود. ناهماهنگی در کیفیت و نبود قابلیت ردیابی باعث میشود تجار نتوانند قراردادهای بلندمدت با بازارهای خارجی امضا کنند. صادرات پایدار مستلزم این است که خریدار خارجی مطمئن باشد در تمام طول فصل، محصولی با کیفیت یکسان تحویل میگیرد.
استانداردسازی کیفیت و قابلیت ردیابی محصول برای بازارهای هدف
قابل ردیابی بودن محصول یعنی مشخص باشد که کالا در کدام زمین، با چه بذری، تحت نظارت کدام کارشناس و با چه برنامه تغذیهای رشد کرده است. وقتی مراحل تولید از همان ابتدا بر اساس نیاز بازار هدف طراحی شود، ماندگاری بار در طول مسیر ترانزیت افزایش یافته و درصد ضایعات به حداقل میرسد.
۳ فرصت طلایی صادرات محصولات کشاورزی ایران در چشمانداز ۱۴۰۵
برای حضور فعال در بازارهای بینالمللی سال ۱۴۰۵، ۳ فرصت استراتژیک در اختیار تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی قرار دارد:
۱. بهرهگیری از مزیت اقلیمی و زمانبندی طلایی برداشت
چهارفصل بودن اقلیم ایران این امکان را فراهم میکند که برخی محصولات زراعی و صیفی در زمانی برداشت شوند که کشورهای همسایه و رقبا با خلاء تولید مواجه هستند. این «زمانبندی متفاوت برداشت» به صادرکننده ایرانی اجازه میدهد زودتر یا دیرتر از بقیه وارد بازار شده و محصول خود را با قیمت و سودآوری مناسبی عرضه کند.
۲. رشد تقاضای منطقهای برای محصولات شناسنامهدار و گیاهان دارویی
بازارهای منطقه و کشورهای همجوار علاقه و تقاضای بالایی برای خرید زعفران، گیاهان دارویی، صیفیجات گلخانهای و فرآوردههای تخصصی ایران دارند. شرط اصلی استفاده از این بازار پرطاقوت، حفظ کیفیت ثابت، رعایت الزامات بهداشتی و بستهبندی استاندارد مطابق با سلیقه خریدار است.
۳. انسجام تولیدکنندگان خرد با توسعه کشتهای قراردادی و خوشهای
بزرگترین مانع تجمیع بار صادراتی، خرد بودن اراضی کشاورزی است. با بهکارگیری مدلهای شبکهای مانند «سرخوشهها»، تشکیل خوشههای زراعی و حضور مجریان تولید، زمینهای خرد کنار هم قرار میگیرند. این یکپارچهسازی باعث میشود صادرات از حالت پراکنده و اتفاقی به یک برنامه منظم، حجمبالا و قابل پیشبینی تبدیل شود.
جدول مقایسه مدل صادرات سنتی با الگوی زنجیرهمحور و برنامهریزیشده
جدول زیر شاخصهای کلیدی دو رویکرد صادراتی را در صنعت کشاورزی مقایسه میکند:
|
شاخص ارزیابی |
مدل صادرات سنتی (انتهای زنجیره) |
مدل زنجیرهمحور (طراحی از مزرعه) |
|
مبنای شروع برنامهریزی |
بعد از برداشت و خرید از واسطهها |
قبل از کشت بر اساس نیاز بازار هدف |
|
قابلیت ردیابی و شناسنامه کالا |
بسیار ضعیف و غیرقابل استعلام |
کامل (مشخص بودن بذر، خاک و پایش) |
|
پایداری کیفیت در محمولهها |
ناهمگن و متغیر |
کاملاً یکنواخت و استاندارد |
|
ریسک برگشت کالا در مرز |
بالا به دلیل نوسان کیفی |
بسیار پایین به دلیل کنترل الزامات |
تحلیل دادههای جدول بالا نشان میدهد که اتکا به الگوی سنتی صادرات، ریسکهای مالی و اعتباری بالایی به همراه دارد. در مقابل، مدل زنجیرهمحور با تضمین کیفیت از مرحله خرید بذر تا بستهبندی نهایی، سهم بازار ایران را در سال ۱۴۰۵ تثبیت کرده و ارزش افزوده بالاتری برای کشاورز و صادرکننده میسازد.
جمعبندی و راهکار جهش صادراتی کشاورزی ایران
در نهایت، صادرات کشاورزی در سال ۱۴۰۵ فقط با شعار و توصیههای عمومی توسعه نمییابد، بلکه نیازمند بازطراحی فرآیند تولید از درون مزرعه است. انعکاس این راهکارهای تخصصی در رسانههای اقتصادی مانند وبسایت بازرگان ایرانی و همکاری با بسترهای تامین نهاده نظیر سپاهان رویش و پالیز کشت، مسیر را برای فعالان این حوزه شفافتر میسازد. تجربه موفق مجموعه کرانه نیلگون افق در طراحی پروژههای زراعی زنجیرهمحور، شبکه سرخوشهها و استفاده از بذور گواهیشده نشان میدهد که اگر تولید بر مبنای استاندارد و مدیریت میدانی شکل بگیرد، میتوان بحرانهای بازاریابی را مهار کرد و صادرات ایران را به یک منبع درآمد پایدار و فراملی تبدیل نمود.